Niewątpliwymi zaletami kotłów olejowych są możliwość stosowania ich na obszarach nie objętych siecią gazową oraz dowolność wyboru dostawcy paliwa i negocjacji jego ceny. Ponadto magazynowanie paliwa przez dłuższy czas, uniezależnia ogrzewany obiekt od ewentualnych problemów związanych z jego dostawą.

Kotły olejowe maja podobną budowę do kotłów gazowych. Zdecydowanie różne są palniki. W kotłach olejowych instalowane są palniki nadmuchowe
W tych z regulacją jednostopniową zmiana wydajności kotła następuje poprzez włączenie lub wyłączenie palnika. Natomiast w palnikach z regulacją dwustopniową kocioł pracuje na pierwszym stopniu z mniejszą mocą, a na drugim z mocą nominalną. Palniki z regulacją dwustopniową zapewniają bardziej ekonomiczną pracę systemu grzewczego. Właściwie dobrany palnik zapewnia trwałość i utrzymanie wysokich parametrów cieplnych i eksploatacyjnych na wymaganym poziomie oraz wysoką sprawność energetyczną kotła, a ponadto pozwala zminimalizować emisję zanieczyszczeń.
Jest on wyposażony w system zabezpieczeń, kontrolujący pracę układu – w razie nieprawidłowego działania palnik jest wyłączany, a dopływ paliwa – odcięty.
Kocioł olejowy, po wymianie palnika, może być eksploatowany również jako kocioł gazowy. Na rynku dostępne są także palniki dwupaliwowe umożliwiające zmianę paliwa z olejowego na gazowe i odwrotnie, bez konieczności wymiany palnika. Są one jednak bardzo rzadko stosowane w budownictwie jednorodzinnym ze względu na ich wysoką cenę.

Średnia sprawność kotłów renomowanych producentów wynosi od 92 do 94%. Im wartość ta jest niższa, tym większe zużycie paliwa, a tym samym wyższe koszty eksploatacji.

W kotłach olejowych nie ma możliwości zastosowania pełnego priorytetu c.w.u. i dlatego do instalacji musi być dołożony wkład z częściową lub pełną akumulacją ciepła. Niektóre z oferowanych na rynku kotłów małej i średniej mocy wyposażone są we wbudowany lub wolno stojący podgrzewacz bądź zasobnik c.w.u. wraz z układem regulacyjnym.
Małe kotły dostępne są również jako „kotły mieszkaniowe” - przeznaczone do zabudowy bezpośrednio w pomieszczeniu mieszkalnym (np. w kuchni). Najczęściej jednak kotły te wykonywane są jako urządzenia stojące, przeznaczone do montażu w wydzielonym pomieszczeniu. Pomieszczenie to powinno spełniać określone wymagania. 

Coraz częściej prodcenci oferują także kondensacyjne kotły olejowe. Ponieważ jednak w przypadku kotłów olejowych udział pary wodnej w spalinach jest zdecydowanie mniejszy niż w kotłach gazowych, zysk energetyczny też jest zdecydowanie mniejszy.

Podstawowymi urządzeniami zabezpieczającymi kotły są:

• zawór bezpieczeństwa, którego zadaniem jest ochrona kotła przed nadmiernym wzrostem ciśnienia;

• termostat bezpieczeństwa chroniący przed nadmiernym wzrostem temperatury wody w kotle;

• fotokomórka odcinająca dopływ oleju w momencie zaniku płomienia;

• przeponowe naczynie wzbiorcze.

Standardowo w każdym urządzeniu montowany jest ręcznie regulowany termostat i termometr mierzący temperaturę wody zasilającej instalację grzewczą. Jest to jednak najprostszy ze sposobów sterowania pracą kotła. Niektóre kotły mają fabrycznie zamontowane termostaty pokojowe lub automatykę pogodową. Choć taki standard jest jeszcze rzadkością, to właśnie te urządzenia umożliwiają wygodne i ekonomiczne sterowanie praca kotła.

Kupując kocioł szczególną uwagę należy zwrócić na serwis i okres gwarancji. Każdy kocioł musi posiadać decyzję wydaną przez Urząd Dozoru Technicznego dopuszczającą go do obrotu. Podstawą do uzyskania gwarancji jest bardzo często uruchomienie kotła przez autoryzowanego serwisanta, co jednocześnie gwarantuje właściwą i bezpieczną pracę urządzenia.